عقل در آدمى مانند مغز گردو است نسبت به پوست آن ، و لذا در قرآن « لب » به همين معنا استعمال شده ، و گويا كلمه عقل به آن معنايى كه امروز معروف شده يكى از اسماء مستحدثه است ، كه از راه غلبه استعمال اين معنا را به خود گرفته ، و به همين جهت كلمه عقل هيچ در قرآن نيامده ، و تنها افعال مشتق شده از آن در قرآن استعمال شده است ، مانند « يعقلون » . كلمه « تذكر » كه مصدر « يذكر » است به معناى منتقل شدن از نتيجه به مقدمات نتيجه ، و يا منتقل شدن از مقدمات به نتيجه است ، و آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه به دست آوردن حكمت متوقف بر تذكر است ، و تذكر هم متوقف بر عقل است ، پس كسى كه عقل ندارد حكمت ندارد ، و ما در گذشته آنجا كه سخن در ادراكهايى كه در قرآن آمده داشتيم ، در باره عقل چيزهايى گفتيم . * ( « وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّه يَعْلَمُه » ) * يعنى آنچه شما از مال خدا و به دعوت او انفاق مىكنيد و يا چيزهايى انفاق مىكنيد كه خدا بر شما واجب نكرده بلكه خودتان به وسيله نذر بر خود واجب كرده‌ايد و در راه خدا مىدهيد خدا به آن آگاه است و هر كس را كه اطاعتش كند پاداش مىدهد و كسى كه ستم كند مؤاخذه مىفرمايد : پس در جمله : * ( « فَإِنَّ اللَّه يَعْلَمُه » ) * ، اشاره اى هم به تهديد هست كه جمله : * ( « وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ » ) * آن را تاكيد مىكند . و همين جمله به چند نكته دلالت دارد ، اول اينكه مراد از ظلم در خصوص اين آيه ، ظلم به فقرا و خوددارى از انفاق بر آنان و حبس حقوق ايشان است ، نه مطلق معصيت ، براى اينكه مطلق معصيت انصار دارد ، و مىتوان با كفاره آنها را از نامه عمل محو كرد ، و يا به وسيله شفيعان كه يكى از آنها « توبه » است و يكى ديگر « اجتناب از كبائر » است و يكى ديگر « شفيعان روز محشر » مىباشند ، از خطر كيفر آنان رهايى يافت ، البته همه اين انصار در ظلمهايى است كه تنها جنبه حق اللَّه دارند ، نه حق الناس ، آيه شريفه : « لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّه إِنَّ اللَّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً » كه در آخرش دارد : « وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ » « 1 » راجع به يكى از انصار ظالمين است ، كه همان توبه و انابه باشد ، و آيه : « إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْه نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ » اجتناب از گناهان كبيره را يكى از انصار معرفى نموده و مىفرمايد : « اگر از گناهان كبيره اجتناب كنيد ما اين اجتنابتان را كفاره گناهانتان قرار مىدهيم » « 2 » .

--> ( 1 ) سوره زمر آيه 54 ( 2 ) سوره نساء آيه 31